Community of Change

In 2025 onderzochten Netwerk Levend Erfgoed, de Reinwardt Academie en de NWA-route Levend Verleden hoe erfgoedgemeenschappen, makers, onderzoekers en maatschappelijke organisaties gelijkwaardiger kunnen samenwerken. Die zoektocht kreeg vorm in een Community of Change.

Twaalf samenwerkingsverbanden van onderzoekers, makers, erfgoedgemeenschappen en culturele organisaties gingen op zoek naar nieuwe manieren van samenwerken in erfgoedonderzoek. Wat begon als een experiment met trust-based financiering groeide uit tot een gezamenlijk leerproces over vertrouwen, gelijkwaardigheid en systeemverandering.

Verandering is nodig
Veel erfgoedinitiatieven zien dat het huidige onderzoeks- en financieringssysteem niet voor iedereen even toegankelijk is. Onderzoeksfinanciering vraagt om kennis van procedures, taal en regels die vooral bekend zijn bij mensen die al langer binnen het (erfgoed)onderzoeksveld actief zijn. Tegelijkertijd ontstaat veel waardevolle kennis buiten de muren van kennisinstellingen.

Erfgoedgemeenschappen, makers, intermediairs en buurtinitiatieven verzamelen verhalen, documenteren geschiedenis, beheren collecties en onderzoeken tradities. Toch is onderzoeksfinanciering vaak vooral toegankelijk voor mensen die de procedures, taal en regels kennen. Dat leidt tot frustratie.

Hierdoor staan organisaties niet te springen om mee te werken aan onderzoek. Niet omdat ze tegen onderzoek zijn, maar omdat onderzoek te vaak wordt ervaren als iets dat over hen gaat in plaats van met hen wordt gedaan. Kennis wordt verzameld, een rapport verschijnt en het project eindigt. Dat was het dan, terwijl de betrokken gemeenschap vaak achterblijft met dezelfde vragen en uitdagingen. Soms ontstaat het gevoel dat hun kennis vooral is gebruikt, maar niet is erkend.

Daarom besloten we niet te beginnen bij een nieuwe subsidieregeling, maar bij de ervaringen van erfgoedinitiatieven zelf. De vraag werd: wat gebeurt er als we vertrouwen, gelijkwaardigheid en samenwerking als vertrekpunt nemen? Zo stond de menselijke relatie centraal, en niet de onderzoeksvraag.

Experimenteren vanuit vertrouwen
Op 13 maart 2026 ging de Community of Change van start bij RAUM in Utrecht. De twaalf deelnemers kregen ruimte om hun eigen erfgoedonderzoekexperiment vorm te geven. Bijzonder was de keuze voor trust-based financiering: elk samenwerkingsverband ontving een gelijk deel van het beschikbare budget. Niet competitie en uitgebreide verantwoordingsprocedures, maar vertrouwen en gedeeld eigenaarschap stonden nu centraal.

Dat betekende dat niet alles vooraf werd vastgelegd. De deelnemers kregen ruimte om te experimenteren, te leren en onderweg bij te sturen. Zo werd er geoefend met andere systemen.

De gezamenlijke werkwijze ontstond rond vier stappen:

• Samen begrijpen: waar schuurt het huidige systeem?
• Samen experimenteren: welke nieuwe vormen van samenwerking zijn mogelijk?
• Samen reflecteren: welke ervaringen en patronen zien we?
• Samen ontwerpen: hoe vertalen we deze inzichten naar nieuwe uitgangspunten?

Het ontstaan van een community
Tijdens bijeenkomsten, speeddates, online drop-in cafés en informele uitwisselingen leerden deelnemers elkaar steeds beter kennen. Gaandeweg groeide een echte community. Ze ontdekten dat zij, soms zelfs binnen dezelfde stad, met vergelijkbare uitdagingen rond erfgoedonderzoek en financiering te maken hadden. Juist die verbinding bleek een belangrijke opbrengst. Vertrouwen maakte het mogelijk om twijfels, mislukkingen en vragen te delen.

Tijdens de slotbijeenkomst op 25 juni in Museum Vlaardingen werd duidelijk hoeveel het proces had losgemaakt. De gesprekken gingen niet meer alleen over de afzonderlijke experimenten, maar over de vraag hoe een eerlijker systeem voor erfgoedonderzoek eruit kan zien.

Gelijkwaardige partners
De ambitie van de Community of Change reikt verder dan een advies of een nieuwe subsidieregeling. Het gaat om het bouwen aan een onderzoekspraktijk waarin onderzoekers, makers, erfgoedgemeenschappen en maatschappelijke organisaties vanaf het begin gelijkwaardig en in vertrouwen samenwerken. Daarvoor is een duurzame infrastructuur nodig die investeert in relaties en het belang daarvan centraal stelt.

Netwerk Levend Erfgoed heeft zich tijdens dit traject ontwikkeld tot een platform waar mensen elkaar blijven ontmoeten, ervaringen uitwisselen en samen werken aan een democratischer onderzoekspraktijk. De deelnemers willen deze beweging voortzetten en ook in de toekomst meedenken over nieuwe vormen van onderzoeksfinanciering en beleidsontwikkeling.

Conclusie
De Community of Change heeft geen blauwdruk ontwikkeld voor democratisch erfgoedonderzoek. Wel hebben we laten zien waar verandering kan beginnen: bij middelen en ruimte om samen te leren, te experimenteren en nieuwe structuren te ontwikkelen. Systeemverandering begint niet met nieuwe regels, maar met de bereidheid om samenwerkingspraktijken transparant, gelijkwaardig en duurzaam te maken. Dat maakt deze aanpak relevant voor het erfgoeddomein en voor iedere maatschappelijke opgave waarin samenwerking, kennisdeling en gedeeld eigenaarschap centraal staan.

Deelnemers Community of Change
Stichting AMIK (Renzo Duin), Living Archiving/7 Hills Foundation (Martha Gallego, Ipek M. Sur), Archival Textures (Noah Littel, Tabea Nixdorff), Museum Sophiahof & Universiteit Leiden (Yanise Zijlstra, Gerlov van Engelenhoven), Zelfstandig erfgoedbeoefenaar (Steven Spannenburg), Erfgoed in Verbinding (Tim Huijgen, RUG, Michèlle Corbier-Kind, Museum aan de A), Dikke Trui (Michiel Teeuw, Fiona van den Berg, Annelief Schipper), The How’s (Ria van Oosthout, Ellen Haasse), National Archaeological – Antropological Memory Management (Nifa Martis), Saxion Hogeschool & Erfgoedhuis Zuid Holland (Peter Jongste, Marloes Wellenberg), Counter/Narratives (Jair van Nes, Nagila Muller), Dutch Hiphop Archive, Culture Capsule & Podiumkunst.net (Roderik Schouten, Sherlock Telgt, Miles Niemeijer), Wijk de Wereld (Karin Noeken)

—

De inzichten uit het traject vormen de basis voor een gezamenlijk advies aan NWO over de toekomst van de financiering van erfgoedonderzoek: Hechten aan relaties. Daarnaast worden de aanbevelingen meegenomen in de regeling NWA Innovatieve Projecten 2027 voor de Route Levend Verleden.