Van experiment naar beweging: wat de Community of Change ons leert over democratisering van onderzoek

In 2025 startten Linn Borghuis (Netwerk Levend Erfgoe), Asmara Pelupessy (Reinwardt Academie) en Jonathan Even-Zohar (NWA-route Levend Verleden) een gezamenlijke zoektocht naar democratischer onderzoek. Hoe maken we onderzoek democratischer? Die vraag stond centraal tijdens de Community of Change onderzoeksfinanciering. De afgelopen maanden gingen twaalf samenwerkingen aan de slag met een trust-based microgrant: een kleine financiële impuls, gecombineerd met veel ruimte om zelf richting te geven aan het proces. Tijdens de bijeenkomst op 25 juni bij Museum Vlaardingen blikten deelnemers terug op hun ervaringen én verkenden we samen onder leiding van Manu van Kersbergen welke lessen zij willen meegeven aan de toekomst van onderzoeksfinanciering.

De bijeenkomst maakte duidelijk dat democratisering van onderzoek niet begint bij nieuwe regels of procedures, maar bij een andere manier van samenwerken. Vertrouwen, nieuwsgierigheid en gelijkwaardigheid bleken steeds terugkerende thema’s.

Meer dan een subsidie-experiment

Waar de eerste bijeenkomst nog voelde als een zoektocht, groeide de Community of Change uit tot een netwerk waarin deelnemers elkaar actief opzochten. De speeddates, gezamenlijke reflecties en informele gesprekken zorgden voor herkenning, nieuwe inzichten en onverwachte verbindingen. Deelnemers vertelden hoe inspirerend het was om kennis te maken met elkaars werkwijzen. Niet alleen de resultaten stonden centraal, maar juist ook de vragen, dilemma’s en obstakels onderweg. Die openheid maakte het mogelijk om van elkaar te leren en nieuwe samenwerkingen te verkennen.

Voor velen voelde de Community of Change daardoor als meer dan een tijdelijk project. Er ontstond een community waarin verschillende perspectieven naast elkaar konden bestaan en waarin deelnemers zich uitgenodigd voelden om eerlijk en menselijk te delen wat wel én niet werkte.

Vertrouwen als uitgangspunt

Een belangrijk gespreksonderwerp was de manier waarop de trust-based microgrants waren ingericht. In tegenstelling tot veel reguliere subsidieregelingen hoefden deelnemers hun plannen niet volledig vooraf uit te werken. Ze kregen de ruimte om tijdens het proces nieuwe inzichten op te doen en hun plannen waar nodig bij te stellen.

Juist dat vertrouwen maakte volgens veel deelnemers het verschil.

Waar reguliere subsidies vaak vragen om vooraf vastgelegde resultaten en uitgebreide verantwoording, ontstond nu ruimte om te experimenteren, risico’s te nemen en samen te leren. Verschillende deelnemers vertelden dat zij daardoor verder durfden te denken dan hun oorspronkelijke plan. Niet de vraag “lever ik precies wat ik heb beloofd?” stond centraal, maar: “wat is er nodig om dit idee verder te brengen?”

Dat vertrouwen werkte bovendien door in de samenwerking met anderen. Deelnemers voelden zich uitgenodigd om ook binnen hun eigen projecten ruimte te geven aan nieuwe stemmen, onverwachte ideeën en gezamenlijke besluitvorming.

Fotografie: Marc Knip

DEMOocratisering gaat over zeggenschap

Tijdens de bijeenkomst werd ook duidelijk dat democratisering van onderzoek veel verder gaat dan een andere manier van financieren.

De gesprekken draaiden steeds opnieuw om vragen als: wie bepaalt eigenlijk welke kennis belangrijk is? Wie formuleert de onderzoeksvragen? Wie ontvangt onderzoeksfinanciering? En wie mag meebeslissen over de richting van onderzoek?

Deelnemers uit de erfgoed-, kunst- en onderzoekswereld herkenden dat bestaande systemen vaak het beste aansluiten bij organisaties die de procedures en spelregels al kennen. Makers, intermediairs en erfgoedgemeenschappen beschikken over waardevolle kennis en methodieken, maar vinden nog niet altijd vanzelfsprekend hun weg naar onderzoeksfinanciering.

Juist daarom pleitten verschillende deelnemers voor een verschuiving naar gedeeld eigenaarschap. Niet onderzoek óver gemeenschappen, maar onderzoek mét en vanuit maatschappelijke organisaties. Dat vraagt om een gelijkwaardige samenwerking waarin verschillende vormen van kennis worden erkend en gewaardeerd.

Leren van andere manieren van werken

De bijeenkomst liet zien dat ook binnen kennisinstellingen de behoefte groeit aan nieuwe vormen van samenwerking. Verschillende deelnemers uit het hoger onderwijs en de onderzoekswereld benadrukten dat experimenten als deze laten zien hoe onderzoek inclusiever en maatschappelijk relevanter kan worden georganiseerd.

Tegelijkertijd werd erkend dat bestaande structuren niet van de ene op de andere dag veranderen. Juist daarom zijn dit soort experimenten belangrijk: ze maken zichtbaar wat er mogelijk wordt wanneer vertrouwen, co-creatie en gedeeld eigenaarschap het vertrekpunt vormen.

Bouwstenen voor de toekomst

De bijeenkomst vormde niet alleen een moment van terugblikken, maar ook van vooruitkijken. De ervaringen van de deelnemers leveren waardevolle bouwstenen op voor het gezamenlijke advies aan NWO over de democratisering van onderzoek.

De belangrijkste opbrengst van de Community of Change laat zich misschien wel samenvatten in één inzicht: wanneer vertrouwen het uitgangspunt is, ontstaat ruimte voor nieuwe verbindingen, andere vormen van kennisontwikkeling en een gelijkwaardiger samenwerking tussen onderzoekers, makers en erfgoedinitiatieven.

Tegelijkertijd werd duidelijk dat zo’n verandering niet vanzelf beklijft. Een belangrijke randvoorwaarde is dat er blijvend wordt geïnvesteerd in het netwerk van intermediairs en erfgoedinitiatieven dat tijdens deze Community of Change verder is versterkt. Juist deze partijen spelen een cruciale rol als aanjagers van verandering: zij verbinden maatschappelijke organisaties, onderzoekers en financiers met elkaar en zorgen ervoor dat nieuwe vormen van samenwerking kunnen blijven ontstaan.

Daarmee is de Community of Change niet alleen een experiment geweest met een andere vorm van financiering, maar ook een investering in een netwerk dat maatschappelijke organisaties helpt om aan te sluiten bij nieuwe regelingen, onderzoeksprogramma’s en calls. Zo blijft de beweging naar een democratischer onderzoekslandschap ook na afloop van dit traject in ontwikkeling.