Vrijdag 10 april 2026 || Eeka Fabriek, IJsselmuiden (gemeente Kampen)

Wie zijn de intermediairs van erfgoed, cultuur en samenleving?

De Eeka Fabriek in IJsselmuiden was op vrijdag 10 april het decor om anders naar erfgoed te kijken. Met 42 intermediairs en professionals uit het erfgoedveld onderzochten we wat hun werk zo belangrijk maakt. En ook: hoe kan hun rol een steviger en zichtbaarder plek krijgen binnen het erfgoedbeleid, op een manier die ook voor henzelf klopt?

De dag was een initiatief van Netwerk Levend Erfgoed (NLE) en had als doel te verkennen hoe erfgoed, cultuur en samenleving elkaar kunnen versterken. Partner Cultuur in de Wijk bracht daarin een praktijkgerichte aanpak in, waarin jongeren, kunstenaars en welzijnswerkers via kunst werken aan ontmoeting en maatschappelijke impact.

Centraal stond de vraag:
wie zijn de intermediairs, wat hebben zij nodig, en hoe kan NLE hen ondersteunen?

Waarom deze bijeenkomst

In de ochtend werd gezamenlijk een ‘erfgoedbril’ opgezet. Kwartiermakers Linn Borghuis (Cultural motion) en Nicole van Dijk (Stichting Wijkcollectie) introduceerden het idee dat veel wat in wijken en gemeenschappen gebeurt al erfgoedpraktijk is, maar niet altijd als zodanig wordt herkend.

Nicole benadrukte dat (levend) erfgoed geen vaststaand geheel is, maar juist ontstaat: mensen geven er betekenis aan door herhaling, gebruik en overdracht. Zonder die relatie is iets slechts materiaal of een handeling. Pas in een sociale context wordt het erfgoed. Daarmee is erfgoed voortdurend in beweging en verbonden met actuele keuzes over wat we belangrijk vinden om door te geven.

Bij binnenkomst gaven deelnemers hun eigen definitie van (levend) erfgoed. Die liepen uiteen, maar draaiden steeds om herkenbare thema’s als verleden, waarde, identiteit en overdracht. Erfgoed werd omschreven als ‘dat wat we willen herinneren’, ‘wat relevant blijft voor de toekomst’ en ‘wat mensen actief willen doorgeven’.

Erfgoedblik op het heden

Na de introductie en kennismaking ging het programma over in uitdagende oefeningen om samenwerking te stimuleren. Onder begeleiding van twee theatermakers balanceerden de bezoekers gezamenlijk een bamboestok die ze gecontroleerd moesten laten zakken. In de tweede oefening werd gewerkt aan het ontwarren van een menselijke knoop.

Beide opdrachten vroegen om afstemming, luisteren en vertrouwen. Deelnemers concludeerden dat een duidelijke leider kan helpen, maar dat succes vooral ontstaat wanneer er wordt gecommuniceerd en verantwoordelijkheid wordt gedeeld. De oefeningen werden ervaren als speels, maar weerspiegelden ook de praktijk in het werkveld.

Kunst als ingang voor gesprek

Een belangrijk onderdeel van de ochtend was de kunstinstallatie Kracht van Falen: een project van Cultuur in de Wijk en Stichting Focus Kampen. Jongeren onderzoeken hierin het begrip ‘falen’: niet als mislukking, maar als bron van groei, creativiteit en zelfvertrouwen. Volgens Jolan van de Waeter (Cultuur in de Wijk) ervaren jongeren veel prestatiedruk, en is falen voor hen vooral negatief beladen. Het project wil dat beeld doorbreken.

In het nagesprek werd duidelijk dat kunst en erfgoed elkaar kunnen raken, maar niet hetzelfde zijn. Sommige deelnemers zagen het project als een waardevol proces en mogelijk erfgoed in wording. Anderen vonden het project te tijdelijk of te individueel. Daarmee werd zichtbaar dat erfgoed niet vanzelf ontstaat, maar afhankelijk is van maatschappelijke erkenning en blijvende betekenis.

Kansen en knelpunten

In gezamenlijke oefeningen en gesprekken kwamen een aantal gemeenschappelijke kansen en knelpunten naar voren. Belangrijke obstakels die door de deelnemers bij het beoefenen van levend erfgoed werden benoemd zijn de toenemende commercialisering en tijdsdruk, waardoor langdurige erfgoedprojecten onder druk staan. Ook bestaat er spanning tussen professioneel en vrijwillig werk, wat de samenwerking soms bemoeilijkt.

Daarnaast beperken beleidsregels vaak de samenwerking, en zorgen versnippering en tijdgebrek voor frustratie. Ook niet alle vormen van cultuur (zoals streektaal of hiphop) worden erkend als erfgoed, wat leidt tot uitsluiting. Verder spelen financiële onzekerheid, politieke veranderingen en vergrijzing binnen vrijwilligersgroepen een rol.

Kansen liggen er in een samenwerking tussen verschillende domeinen, waardoor nieuwe verbindingen ontstaan. Muziek en verhalen worden daarbij genoemd als krachtige middelen. Ook het beter positioneren van erfgoedgemeenschappen biedt kansen, net als duurzame financiering. Het verbinden van erfgoed met de leefomgeving via routes of lokale initiatieven vergroot de zichtbaarheid. Het Verdrag van Faro wordt genoemd als belangrijk kader om erfgoed breder te benaderen.

Daarnaast groeit door globalisering de waardering voor lokale taal en cultuur. Globalisering zorgt dat mensen steeds vaker dezelfde internationale media, merken, muziek en taal tegenkomen. Juist daardoor ontstaat de behoefte om iets eigens vast te houden, zoals regionale taal, tradities en cultuur.

Het netwerk kan beter functioneren door bestaande initiatieven te verbinden, in plaats van nieuwe structuren te bouwen. NLE kan hierbij optreden als katalysator en kennisplatform. Belangrijk is het in kaart brengen van intermediairs en het zichtbaar maken van hun werk. Ook moet er een route komen voor initiatiefnemers, afhankelijk van hun behoefte aan ondersteuning of het behoud van autonomie. Intermediairs spelen hierin een sleutelrol als verbinder en aanjager.

Financiering vraagt om een mix van bestaande vormen. In plaats van één subsidiebron wordt gedacht aan een combinatie van publiek geld en private middelen. Daarnaast worden modellen genoemd die het ondernemerschap benadrukken, zoals eigen inkomsten, crowdfunding en maatschappelijk aandeelhouderschap.