Ik ben iedereen, en mijn verhaal is jouw verhaal

Erfgoed leeft niet alleen in boeken of instituten, maar in mensen. In hun dagelijks leven, kleine gebruiken en rituelen. Wat ongedocumenteerd is, bepaalt mede wie we zijn. Het project Living Archive is daarom gebaseerd op luisteren, vertelt curator Ipek Sur. “Ons belangrijkste doel is om erfgoed voor meer mensen toegankelijk te maken, verschillende perspectieven een plek te geven en op een verantwoorde manier om te gaan met het verzamelen en archiveren van erfgoed.”  

Ipeks onderzoek richt zich op mondelinge geschiedenis, community archives en erfgoed dat voortleeft in herinneringen, dagelijkse gewoonten en menselijke relaties. Door in te zoomen op een wijk kijken we er anders naar, aldus Ipek. “Een gebouw, straat of wijk kan voor iedereen een andere betekenis hebben. Dat hoor je alleen door te luisteren. Wat er speelt, moet je laag voor laag afpellen.”  

Via luistersessies, kunstenaarsresidenties en publieke activiteiten onderzoekt Living Archive hoe erfgoed kan worden gedocumenteerd en gedeeld. Hiervoor werken kunstenaars, gemeenschappen, erfgoedprofessionals en culturele instellingen samen, en creëren zij een ruimte voor vertrouwen, experiment, herstel en het delen van kennis. “Door samenwerking wordt erfgoed echt beleefd en gedeeld, en krijgt het opnieuw betekenis. Dat is heel anders dan statisch in een gebouw, of verstopt in een archief.”   

Als pilot voor het project werd een groep 75+ vrouwen met een Turks-Nederlandse achtergrond uitgenodigd om hun verhaal te vertellen. “Voor de gesprekken brachten we eten mee, en gingen de vrouwen tegelijkertijd handwerken. Dan komen de verhalen los. In een veilige omgeving vertelden zij verhalen die nooit eerder waren gedeeld.” Een rode draad in de verhalen bleek eenzaamheid. Omdat de vrouwen er tijdens de bijeenkomst over spraken, voelden zij zich achteraf gehoord en erkend.

 “Ze vertelden voor het eerst hun verhaal”, zegt Ipek. “Over vrouw-zijn, afkomst en hoe ze leven als Turkse Nederlander. Op deze manier komt het verzamelen van erfgoed vanuit de gemeenschap zelf. Met als centrale gedachte: ik ben iedereen, en mijn verhaal is jouw verhaal.”

Met jongeren werkt het anders, zegt Ipek. “Aan hen vraag ik wat ze belangrijk vinden om te bespreken. Zoals: wat is je droom, wat maakt jouw buurt, wat betekent je straat voor jou. Ik vraag hen om deze vragen ook aan hun ouders en grootouders voor te leggen. Zo betrekken we de nieuwe generatie om de verhalen levend te houden.”

Om de verhalen uiteindelijk vorm te geven, wordt gezocht naar een culturele partner in de buurt. “Op basis van de opgehaalde verhalen maakt een kunstenaar of artiest een werk. Dat kan theater zijn, een film of een kunstwerk. Ook schrijven we alle verhalen op, maken opnames en bouwen een archief op.” Na de verkenning, luistersessies en een kunstenaarsresidentie komt het publiek kijken naar het eindresultaat. “Op het podium of in het kunstwerk komt alles samen. Mensen zien zichzelf terug, maar in een anonieme vorm.” 

Het vooronderzoek van Living Archive werd gefinancierd met eigen middelen. Daarna werden fondsen aangeschreven voor onder meer de creatieve methodieken. Ook het sociale domein leverde een bijdrage, zegt Ipek. “Erfgoedfondsen zijn nog niet aangeschreven. Dat doen we als we Living Archive landelijk gaan uitbreiden.” Ook is er meer budget nodig voor vooronderzoek, merkt Ipek. “De wijk verkennen, een groep samenstellen en de bijeenkomsten voorbereiden: het kost veel tijd, maar een goede voorbereiding is essentieel.”

Living Archive laat zien dat erfgoed niet alleen in musea of archieven leeft, maar juist in de verhalen, herinneringen en ervaringen van mensen. Beleidsmakers zouden hier breder naar moeten kijken, vindt Ipek. “Door verhalen te delen ontstaat ruimte voor ontmoeting, nieuwe inzichten en onderling begrip. Dat is van grote waarde.”