Op een zonnige herfstochtend, 6 november, presenteerde Netwerk Levend Erfgoed (NLE) zijn eindadvies op het Haagse Stadmakersfestival in het Amare. De zaal zat vol met onderzoekers, beleidsmakers, kennisinstellingen en gemeenschappen die de afgelopen twee jaar bij NLE betrokken waren. Het kernwoord van de middag: intermediair.

Met een intermediair wordt een persoon, groep of organisatie bedoeld die lokale gemeenschappen, erfgoed, cultuur en beleid met elkaar verbindt. NLE onderzocht in opdracht van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) hoe gemeenschappen, initiatieven en organisaties rond levend erfgoed beter ondersteund en met elkaar verbonden kunnen worden. 

De opdracht sluit aan bij het Verdrag van Faro, waarin staat dat erfgoedgemeenschappen zelf moeten kunnen bepalen hoe zij hun erfgoed beoefenen en vormgeven. De overheid moet hen dan ook daartoe in staat stellen en ondersteunen. De vraag die dan centraal staat is hoe het potentieel van zulke erfgoedgemeenschappen beter benut kan worden en duurzaam voort kunnen blijven bestaan.

Kernboodschap van NLE

Kwartiermakers Linn Borghuis en Nicole van Dijk presenteerden hun kernadvies en de publicatie Een Netwerk voor Levend Erfgoed – intermediairs als sleutel tot een gelijkwaardig en inclusief erfgoedveld. Zij adviseren om de intermediaire functie te erkennen als vast onderdeel van de Nederlandse erfgoedinfrastructuur, en te investeren in een onafhankelijk landelijk netwerk van intermediairs met een structurele rol in kennisdeling, advies en innovatie. 

“Levend erfgoed ontstaat waar mensen samen betekenis geven aan wat zij belangrijk vinden. In tradities en rituelen die al generaties worden doorgegeven, maar ook hedendaagse verhalen, gewoontes en culturele praktijken.” – Nicole van Dijk 

Veel mensen en organisaties houden cultureel erfgoed levend op vrijwillige basis, zonder professionele capaciteit. Vaak zien zij zichzelf niet als erfgoedbeoefenaar en kennen zij de weg naar de traditionele erfgoedinstellingen niet. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat hun praktijk en kennis niet de risico loopt om over de jaren heen verloren te gaan? 

De missie van NLE was om mee te bouwen aan een gelijkwaardig erfgoedveld. Wat Nicole en Linn in de praktijk tegen kwamen, was simpel: de beweging bestaat al! 

Intermediairs doen dit werk al, ook al noemen ze zichzelf niet altijd zo. Ze staan dicht bij (erfgoed)gemeenschappen en maken er vaak zelf deel van uit. Ze kennen de mensen, de verhalen en de vragen die er onderling spelen. Ze verbinden verschillende werelden, zoals cultuur, onderzoek, beleid en erfgoed, en werken over sectorgrenzen heen.

Wat kwartiermakers Linn & Nicole zich mee bezig hielden was dus het in kaart brengen van deze intermediairs (zie de digitale kaart op de website van NLE) en hun met elkaar verbinden. Ze kwamen bij elkaar om in gesprek te gaan over de obstakels die ieder tegenkomt in de praktijk en bleken veel met elkaar gemeen te hebben. Nicole en Linn hebben hun bevindingen in drie punten samengevat:

  1. Erkenning doet ertoe. Gemeenschappen en hun praktijken moeten als betekenisvol worden gezien.
  2. Gelijkwaardigheid vraagt om andere verhoudingen. Kennis uit de praktijk moet ook daadwerkelijk meewegen in besluitvorming.
  3. Een beweging is kwetsbaar zonder continuïteit. Relaties en vertrouwen binnen erfgoedgemeenschappen vraagt om duurzame betrokkenheid en ondersteuning.

 

Alle foto’s in dit verslag zijn gemaakt door Arenda Oomen

Advies overhandigd aan de overheid

Het advies werd in ontvangst genomen door Gábor Kozijn (Ministerie van OCW) en Jeroen Laven (Gemeente Den Haag). Uit het publiek kwam de vraag: “Hoe kan de gevestigde orde plaatsmaken voor intermediairs?”

Gábor benadrukte dat intermediairs al bestonden en een belangrijke rol spelen in het erfgoedlandschap. Ze zijn uit zichzelf ontstaan en verbinden formele instellingen met gemeenschappen. Volgens hem moet OCW nagaan wat nodig is om samen verder te gaan en hoe het ministerie intermediairs een plek kan geven of die plek kan creëren. Ook vroeg hij zich af of intermediairs die plek niet zelf moeten claimen en van zich moeten laten horen. Nederland is volgens Gábor geen land van onmiddellijke verandering, maar hij ziet wel ruimte om burgerwetenschap en participatief erfgoedwerk stap voor stap een plek te geven binnen de ‘gevestigde orde’.  Jeroen vulde aan dat intermediairs in Den Haag binnen het gemeentelijk domein al gekoppeld zijn aan beleidswerk. Via hen legt de gemeente op natuurlijke wijze contact met groepen die anders moeilijk te bereiken zijn

Perspectief van de kennisinstellingen

Ook Marielle Hendriks, directeur van Erfgoedhuis Zuid-Holland/OPEN en Saskia Oostveen van KIEN (Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland) waren aanwezig. Zij erkennen de waarde van intermediairs en lopen in hun werk tegen hetzelfde knelpunt aan: de schakel naar gemeenschappen ontbreekt vaak, maar er is geen structureel budget om intermediairs eerlijk te betalen.

Erfgoedhuis Zuid-Holland en KIEN verbinden al jaren de systeemwereld met de leefwereld. Ze zien vaak hoe beoefenaars van immaterieel (levend) erfgoed informeel georganiseerd zijn, zoals met vrijwilligers zonder structurele capaciteit. Erfgoedhuis ZH probeert zulke vrijwilligers te ondersteunen en bouwt samen met hen capaciteit op, maar dat is volgens de organisatie een kwestie van kwantiteit als van kwaliteit; er is intern natuurlijk ook beperkte capaciteit om alle erfgoedbeoefenaars die aan de deur kloppen te ondersteunen. KIEN wil ook graag opgavegericht werken, maar dat lukt nog niet altijd. Volgens KIEN moet het werk van intermediairs worden verbonden aan budgetten die domeinoverstijgend werken mogelijk maken, met een fair-pay constructie.

Reflecties van betrokken partijen

Tirza Lont van Bureau Bruggenbouwers wees erop dat erfgoedgemeenschappen zelden gesprekspartner zijn en weinig worden betrokken bij beleid en kennisinstellingen. Overheden moeten met hen in contact komen, zodat hun perspectief in beleid doorklinkt.

Natascha Notten volgde NLE het afgelopen halfjaar als onafhankelijke onderzoeker bij Bureau Gelijkschap. Wat haar is bijgebleven, is een netwerk dat met veel plezier, drive en energie samenkwam, en dat ook veel kennis en ambitie in huis heeft. Volgens Natascha moeten intermediairs erkend worden, ook op financieel vlak (fair pay). Formele kennisinstellingen moeten de macht loslaten over de vraag wie bepaalt precies wat ‘waardevolle’ kennis of erfgoed is. Die taak ligt niet bij de intermediairs: gevestigde instellingen moeten een stap opzij doen en anderen het woord geven.

Jonathan Even-Zohar, medecoördinator van het traject Democratisering van Erfgoedonderzoek, stelde dat intermediairs te weinig ondersteuning krijgen, te laat worden betrokken bij beleidsvorming en weinig terugzien van de resultaten. Hij riep op om ‘brutaler’ te zijn tegenover instellingen, en om solidair te zijn met de onderzoekers en erfgoedbeoefenaars die vaak voor weinig of zelfs niks vitaal werk verrichten voor hun gemeenschappen. Zijn conclusie: we mogen meer ruimte claimen.

Intermediairs aan het woord

Drie intermediairs die het netwerk voort gaan zetten kregen het woord om hun ervaring met NLE en het erfgoedlandschap. Aan de kern van hun verhaal lag het belang van vertrouwen en relatievorming, uitnodigingen om mee te doen als de agenda al vastgesteld is, en een sterke wens voor co-eigenaarschap en co-creatie.

Ipek Sur van 7 Hills Foundation in Amsterdam werkt als curator van immaterieel erfgoed. Ze geeft vorm aan orale geschiedenissen, omdat de huidige verhalen niet inclusief of divers genoeg zijn.

“Ga zelf de steden en gemeenschappen zelf in! Bouw zo een hechtwerk van relaties. Maar geef het podium of microfoon aan de intermediairs, aan de kennisgemeenschappen. Werk vanuit collectiviteit en geef hen de mogelijkheid om zelf co-designer en co-eigenaar te zijn. Dit leidt tot erkenning, verantwoordelijkheid en eigenaarschap van hun kennis, erfgoed en culturele praktijken.” – Ipek Sur

Nagila Muller van Counter/Narratives houdt zich bezig met fondsenadvies en capacity-building voor Caribische artistieke praktijken en onderzoek naar orale geschiedenis op de ABCSSS-eilanden en hun diaspora. 

“Ik vraag me wel af in hoeverre wij puur intermediair zijn. Natuurlijk zijn we een spin in het web, maar we zijn 100% ook deel van de gemeenschap die we in ons werk vertegenwoordigen. Bij elke vergadering, mits je uitgenodigd bent om aan tafel te zitten, heb je altijd meerdere petten op. Je wisselt steeds tussen gewone taal en instellingstaal.” – Nagila Muller

Karin Noeken van De Wijk De Wereld in Groningen trekt de wijken in, opzoek naar mensen die niet vanzelf in beeld komen. Via en kop koffie met een wijkbewoner, een potje bingo of zelfs dans komt ze met hen in contact. Die bewoners worden gekoppeld aan kunstenaars, muzikanten en theatermakers om hun verhalen vervolgens in de schouwburg te vertellen en uit te beelden. 

“NLE moet echt gezien worden! In Groningen doen we ons best om contact te leggen, maar ik klop steeds aan de deur bij instellingen en wordt vaak afgewezen. In het noorden zitten we gewoon niet aan tafel als het gaat om de sociaal of economische agenda.” – Karin Noeken

Ook werd sterk benadrukt hoeveel onbetaald werk en tijd er van erfgoedgemeenschappen wordt verwacht. Grote instellingen zien een uitnodiging om aan tafel te komen vaak als voldoende compensatie. Terwijl zij zelf in een machtspositie zitten: hun medewerkers schuiven aan met betaalde uren en vergoede reiskosten, en de intermediair of gemeenschap op vrijwillige basis.

“Relatievorming en vertrouwen opbouwen is essentieel in ons werk.” zei Ipek. “Maar helaas betekent dat vaak extra uren, onbetaald werk en heel veel koffie afspraken.” Karin vulde aan: “En vaak betaal je de koffie ook nog zelf!”

Volgens deze drie beweegt een intermediair naar mensen toe. Een intermediair helpt en ondersteunt, en daarbij draait het niet altijd om geld, maar juist om erkenning, capaciteitsopbouw en zeggenschap. De data en inzichten liggen al in de gebundelde publicatie. De juiste vragen en problematiek zijn al duidelijk; nu is co-creatie aan de orde.

Hoe nu verder?

Met de eindpresentatie is de kwartiermakersfase van NLE afgerond, maar het netwerk gaat door. Een kerngroep van intermediairs neemt het stokje over: Ipek Sur (7 Hills Foundation), Jaïr van Nes en Nagila Muller (Counter/Narratives) en Karin Noeken (De Wijk de Wereld). Linn Borghuis blijft vanuit haar nieuwe rol bij Stichting Wijkcollectie betrokken.

De ambitie is helder: dat beleidsmakers en instellingen voortaan eerst het netwerk bellen voordat zij beleid of regelingen maken over levend erfgoed. Of dat lukt, hangt af van de vraag die de hele sessie in de zaal hing: zijn overheid en instellingen bereid om intermediairs niet alleen uit te nodigen, maar ook structureel te erkennen en te betalen?

Contact

Heb je vragen of ideeën, of wil je een bijdrage leveren aan Netwerk Levend Erfgoed? Neem dan contact op met:

Linn Borghuis via linn@netwerklevenderfgoed.nl
of Nicole van Dijk via nicole@netwerklevenderfgoed.nl