De kwartiermakersfase van Netwerk Levend Erfgoed 2024–2026 heeft geleid tot een belangrijk inzicht voor het Nederlandse erfgoedveld: levend erfgoed ontstaat niet alleen binnen erfgoedinstellingen, maar in gemeenschappen waar mensen samen betekenis geven aan hun leefwereld. Intermediaire organisaties spelen daarin een cruciale rol. Zij bouwen langdurige relaties op met gemeenschappen en verbinden deze met beleid, onderzoek en erfgoedinstellingen.

Netwerk Levend Erfgoed is een landelijk kennis- en samenwerkingsnetwerk van intermediaire organisaties en professionals die gemeenschappen verbinden met cultuur, erfgoed en beleid. Het netwerk deelt kennis, onderzoekt gezamenlijke vraagstukken en ontwikkelt nieuwe werkwijzen rond thema’s als participatie, financiering, samenwerking en nieuwe vormen van levend erfgoed. Door verschillende perspectieven en praktijken te verbinden, ontstaat een kennisgemeenschap die lokale praktijk koppelt aan landelijke kennisontwikkeling.

De intermediaire functie vormt een ontbrekende schakel in de huidige erfgoedinfrastructuur. Tijdens de kwartiermakersfase is hiervoor een stevige basis gelegd: de opgebouwde relaties, kennis en gezamenlijke leerpraktijk vormen het fundament voor de verdere ontwikkeling van levend erfgoed.

Dit advies is in co-creatie met de intermediaire organisaties (intermediairs) tot stand gekomen. De bijeenkomsten van 10 april en 26 juni 2026 vormden hiervoor belangrijke bouwstenen. Vervolgens is het advies verder uitgewerkt met een kerngroep van intermediairs uit verschillende delen van het land: De Wijk de Wereld, Haags Verhaal, Cultuur in de Wijk, Stichting Regenboogbuurt, .ZER-10 en YoutDem. Zo is het advies niet alleen over, maar vooral met intermediairs ontwikkeld, vanuit de praktijk en met het oog op een gelijkwaardig en inclusief erfgoedveld.

Twee jaar kwartiermaken


1. Levend erfgoed vraagt om een andere infrastructuur

De kwartiermakersfase onderzocht hoe de erfgoedsector beter kan aansluiten bij gemeenschappen. Naast bestaand en officieel erkend erfgoed stonden ook verhalen, gebruiken, rituelen en culturele praktijken centraal die voor mensen betekenisvol zijn. Dit verbreedde de kijk op erfgoed: het gaat niet alleen om het verleden, maar ook om de betekenissen die mensen er vandaag samen aan geven en wat zij willen doorgeven. Dat vraagt om een infrastructuur die ruimte biedt aan nieuwe vormen van erfgoed en aan gemeenschappen die zich niet vanzelfsprekend als erfgoedgemeenschap zien.

2. De ontbrekende schakel

Voor het bereiken van deze gemeenschappen, zijn intermediaire organisaties van groot belang. Zij hebben vaak langdurige relaties met gemeenschappen. Ze verbinden de leefwereld met instellingen en beleid, begeleiden gezamenlijke betekenisgeving en maken nieuwe verhalen en vormen van levend erfgoed zichtbaar. Ook verbinden zij praktijk, beleid en onderzoek en creëren ruimte waarin levend erfgoed kan groeien.

Intermediairs werken doorgaans niet vanuit erfgoed als hoofddoel, maar juist vanuit thema’s als cultuur, identiteit, participatie, zorg, onderwijs of wijkontwikkeling. Daardoor signaleren zij nieuwe ontwikkelingen en kunnen zij gemeenschappen verbinden met de erfgoedsector. Het gaat om een functie die binnen de bestaande infrastructuur nog onvoldoende is verankerd, en dus niet om een nieuw type organisatie.

3. Landelijke kennisgemeenschap

De kwartiermakersfase leverde verschillende concrete producten en werkwijzen op. Zo ontstonden een landelijke mapping, een gezamenlijke leerpraktijk, een inspraakmodel en een werkwijze voor co-creatie en samenwerking rond vergunningen. De belangrijkste opbrengst zijn echter de nieuwe inzichten en relaties die zijn ontstaan.

Er is meer ruimte gekomen voor levend erfgoed en erfgoed in wording. Ook culturele praktijken die nog niet officieel als erfgoed zijn erkend, krijgen meer aandacht. Dit draagt bij aan inclusie en gelijkwaardigheid en maakt groepen die zich minder thuis voelen in de erfgoedsector zichtbaarder.

Organisaties uit verschillende werkvelden ervaren vergelijkbare uitdagingen als het gaat om samenwerking, financiering en hun positie binnen de erfgoedsector. Ter ondersteuning is een landelijke kennisgemeenschap ontstaan. Organisaties die eerder vooral zelfstandig werkten, delen nu ervaringen, methodes en maatschappelijke vraagstukken. Het netwerk biedt een veilige en gelijkwaardige plek voor organisaties en gemeenschappen die zich minder verbonden voelen met de formele erfgoedsector. Het netwerk blijft onafhankelijk en werkt samen met partijen zoals KIEN, OPEN, het programma Faro (RCE) en de toekomstige Netwerkagenda Erfgoedbeoefening.

Kernadvies

Om de ontwikkeling duurzaam te verankeren, adviseren wij OCW en andere partijen om de intermediaire functie te erkennen als onderdeel van de Nederlandse erfgoedinfrastructuur en te investeren in een onafhankelijk landelijk netwerk van intermediairs. Dit netwerk verdient een structurele rol in kennisdeling, advies en innovatie.

Het netwerk versterkt de samenwerking tussen gemeenschappen, intermediairs, erfgoedinstellingen, overheden, onderzoekers en andere maatschappelijke domeinen. Zo kunnen kennis en ervaringen worden gedeeld, nieuwe ideeën worden ontwikkeld en nieuwe vormen van levend erfgoed zichtbaar worden.

Levend erfgoed raakt aan verschillende gebieden, zoals cultuur, zorg, onderwijs, welzijn en gebiedsontwikkeling. Daarom zijn goede netwerkcoördinatie, eerlijke financiering en ruimte voor praktijkontwikkeling nodig. Zo kan een duurzame landelijke kennisgemeenschap van intermediairs ontstaan die bijdraagt aan een inclusiever en gelijkwaardiger erfgoedveld.

Vervolgfase en organisatie

Het najaar van 2026 is een overgangsfase. De kwartiermakers dragen in deze periode hun kennis, contacten en aanjagersrol over aan een kernteam van intermediairs. Zo wordt toegewerkt naar een zelfstandig en onafhankelijk netwerk. Ook wordt onderzocht hoe het netwerk duurzaam kan worden geborgd en bij welke bestaande organisatie het kan worden ondergebracht. Daarnaast worden de organisatie, rollen, financiering, het programma voor 2027 en afspraken over bestuur en communicatie verder uitgewerkt door het kernteam.

Het netwerk is onafhankelijk en faciliteert ontmoeting, kennisdeling en samenwerking. Deelnemers zijn samen eigenaar en brengen hun eigen kennis en ervaring in. Een kleine kerngroep zorgt voor continuïteit, coördinatie en koers. Daaromheen is ruimte voor een flexibele groep die bijdraagt aan kennisdeling, samenwerking en activiteiten. Zo verbindt het netwerk de lokale en regionale praktijk met landelijke kennisontwikkeling. Het werkt als een lerende gemeenschap: een plek waar intermediairs van elkaar leren, vraagstukken onderzoeken en nieuwe werkwijzen ontwikkelen. Zo kunnen signalen uit gemeenschappen worden verbonden met beleid, onderzoek en de bredere erfgoedinfrastructuur.

Financiering vanaf 2027

Uit gesprekken met verschillende samenwerkingspartners en het onderzoek van Natascha Notten [zie hieronder] blijkt het belang van een sterk netwerk van intermediairs. De kwartiermakersfase heeft hiervoor een stevig fundament gelegd. Structurele ondersteuning is nodig om de opgebouwde kennis, relaties en samenwerking te behouden en verder uit te bouwen.

Om het kernadvies vanaf 2027 uit te kunnen voeren, is structurele financiering nodig voor netwerkcoördinatie, kennisontwikkeling, gezamenlijke agendering en activiteiten. Deze basisfinanciering zorgt ervoor dat de onafhankelijkheid en landelijke positie van het netwerk behouden blijven. Tegelijkertijd vormt zij een hefboom voor aanvullende financiering vanuit kennisinstellingen, fondsen, provincies en gezamenlijke projecten.

De basisfinanciering maakt het mogelijk om de kennisgemeenschap structureel te coördineren, kennis verder te ontwikkelen en de verbinding tussen intermediairs, gemeenschappen en het bredere erfgoedveld te versterken. Daarmee wordt de opgebouwde infrastructuur niet alleen behouden, maar verder ontwikkeld tot een duurzame landelijke voorziening.

Advies Community of Change

Inzichten uit het traject van Community of Change vormen de basis voor een gezamenlijk advies aan NWO over de toekomst van de financiering van erfgoedonderzoek: Hechten aan relaties. Daarnaast worden de aanbevelingen meegenomen in de regeling NWA Innovatieve Projecten 2027 voor de Route Levend Verleden.

Twee jaar Netwerk Levend Erfgoed: wat is er in beweging gezet?

In opdracht van NLE onderzocht Natascha Notten van Onderzoeksbureau Gelijkschap wat Netwerk Levend Erfgoed heeft betekend voor gemeenschappen, intermediairs en het bredere erfgoedveld. Van maart tot en met juli 2026 volgde zij het netwerk via interviews, observaties en literatuur- en omgevingsscans.

Het onderzoek laat zien dat NLE heeft bijgedragen aan een bredere blik op levend erfgoed en erfgoed in wording. In buurten, maar ook in verhalen, rituelen en culturele praktijken kwam meer aandacht voor erfgoed dat vandaag ontstaat. Ook minder zichtbare gemeenschappen en hun kennis kwamen beter in beeld.

Een belangrijke rol is weggelegd voor intermediairs. Zij verbinden gemeenschappen met erfgoedinstellingen, overheden, fondsen en onderzoekers. NLE heeft deze rol zichtbaarder gemaakt en ruimte geboden voor ontmoeting, kennisdeling en samenwerking. Hoewel er nog uitdagingen zijn in het bereiken en ondersteunen van gemeenschappen, biedt het onderzoek concrete aanknopingspunten voor de verdere ontwikkeling van het netwerk.

Lees hier het hele onderzoek.